Palmiry – Miejsce Pamięci. Miejsce ludobójstwa niewinnych ofiar wojny

Cmentarz w Palmirach jest miejscem pamięci narodowej. Powstał w roku 1948 roku, na wielkiej polanie, wśród sosnowego lasu Kampinoskiego Parku Narodowego. 

Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry, upamiętniające ofiary masowych egzekucji przeprowadzonych przez Niemców w czasie II wojny światowej na terenie Puszczy Kampinoskiej. Od 5 kwietnia 2011 r. czynna jest nowa siedziba Muzeum.

W pobliżu wsi Palmiry  – na polanie Kampinoskiego Parku Narodowego jest Cmentarz-Mauzoleum Martyrologii i Męczeństwa Narodu Polskiego położony około 7 kilometrów od autostrady A7, przy drodze do wsi Pociecha – okupanci niemieccy tam masowo mordowali więźniów politycznych przewożonych z Warszawy. Między grudniem 1939, a lipcem 1941 roku, na „palmirskiej polanie śmierci i ludobójstwa” odbyło się co najmniej 21 egzekucji, w których zginęło ponad 1700 osób narodowości polskiej i żydowskiej, zazwyczaj przywiezionych z warszawskich więzień i aresztów.

Największa masakra miała miejsce w dniach 20-21 czerwca 1940, kiedy to w ramach tzw. akcji AB zamordowanych zostało co najmniej 368 osób, w tym 82 kobiety. Zginęło wówczas wielu przedstawicieli polskiej elity politycznej, intelektualnej i kulturalnej. Doły pod zbiorowe mogiły kopali członkowie oddziałów Arbeitsdienstu ( pol. Służba Pracy ), stacjonujące w pobliskiej wsi Łomna lub niemiecka młodzież z Hitlerjugend. Egzekucje odbywały się także w innych miejscach Puszczy m.in. w Wólce Węglowej, Laskach i Wydmach Łuże. Ostatnie miały miejsce w 1943 roku.

Po zakończeniu po II wojny, prace ekshumacyjne były prowadzone w Palmirach przez personel Polskiego Czerwonego Krzyża w obecności pracowników Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, w okresie od 25 listopada do 6 grudnia 1945, a następnie – po przerwie wymuszonej nastaniem zimy – od 28 marca 1946 aż do miesięcy letnich. Odnaleziono wówczas 24 zbiorowe mogiły, z których wydobyto ponad 1700 ciał. Tożsamość zamordowanych odtwarzano na podstawie znalezionych przy zwłokach dokumentów, identyfikacji dokonywanych przez rodziny, zidentyfikowano 577 osób. Tożsamość kolejnych 480 ofiar ustalono na podstawie zeznań świadków lub imiennych wykazów transportów z Pawiaka, sporządzonych przez polskie podziemie. Duża liczba ofiar pozostała jednak bezimienna. Miejsce ekshumacji odwiedził w maju 1946 roku delegat Międzynarodowego Czerwonego Krzyża – dr Emil Bösch. Stwierdził on później w wywiadzie dla Polskiej prasy, że „wstrząsające dowody martyrologii Polski, jakich świadkiem był w Palmirach, przekraczają wszystkie jego dotychczasowe wyobrażenia o zbrodniach niemieckich”

W Palmirach zostali zamordowani  m.in. działacz ludowy marszałek Sejmu Maciej Rataj, działacz PPS Mieczysław Niedziałkowski, wiceprezydent Warszawy Jan Pohorski, olimpijczyk Janusz Kusociński, profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego: S. Kopeć i K. Zakrzewski, literaci: W. Hulewicz i S. Piasecki i inni.

Wchodząc w bramę cmentarza, po prawej stronie, czytamy powtórzone w marmurze słowa, zapisane przez nieznanego więźnia na ścianie piwnicy gestapo w Alei Szucha w Warszawie.

„ ŁATWO JEST MÓWIĆ O POLSCE
TRUDNIEJ DLA NIEJ PRACOWAĆ
JESZCZE TRUDNIEJ UMRZEĆ
A NAJTRUDNIEJ CIERPIEĆ „

Zbrodnie, o których świat nigdy nie miał się dowiedzieć i zobaczyć. Niemcy zachowywali w rejonach straceń środki ostrożności i stosowali różne techniki maskowania. Mogiły zasłaniali mchem i igliwiem, a następnie sadzili sosny. Okoliczna ludność oraz pracownicy służby leśnej podpatrywali Niemców, obserwowali przybycie na miejsce straceń niemal każdego transportu, po egzekucji oznaczali miejsce zbrodni. Kora rosnących drzew przy „dołach ludobójstwa” była nacinana, a w zagłębienia leśnicy wsadzali łuski po niemieckich nabojach. Ten sposób oznaczeń po wojnie pomocny był do identyfikacji miejsc masowych mogił.

Naocznym świadkiem zbrodni był gajowy, Adam Herbański. Po zakończeniu wojny opowiadał, że widział w czerwcu 1940 r. młodych ludzi ubranych w mundury w kolorze khaki, z czerwonymi opaskami ze swastyką na ramieniu, jak kopali bardzo głębokie doły. „Jeden to był chyba oficer” – opowiadał gajowy, o czym możemy przeczytać we wspomnieniach Lasów Państwowych. – „On stał na boku i słychać było, jak odliczał, potem padał strzał. Strzelało dwóch do jednego. Niemcy nie patrzyli, czy jest żywy, czy nie. Człowiek wpadał do dołu, zasypywali, udeptywali ziemię. To był dół zamaskowany, jak zaszedłem tam, to nie wiem, czy mnie złudzenie czy mnie strach przejął, bo zdawało mi się, że ta ziemia się ruszała”. 

W 1948 roku na terenie dawnej „polany śmierci” w Palmirach, utworzono Cmentarz-Mauzoleum Martyrologii i Męczeństwa Narodu Polskiego. Pogrzebano tam nie tylko ciała Polaków i Żydów zamordowanych w Palmirach, lecz również ofiary niemieckiego terroru, których odnaleziono w innych miejscach straceń w okolicach Warszawy. Część źródeł informuje, iż na cmentarzu w Palmirach pochowano 2115 osób. Władysław Bartoszewski opisywał natomiast, że spoczywają tam ciała 2204 ofiar nazistowskiego terroru, z czego:

–  1793 ciała odnalezione na miejscu straceń w Palmirach;

–  115 ciał odnalezionych na miejscu straceń w Laskach;

–  102 ciała odnalezione na miejscu straceń w Lasach Chojnowskich koło Stefanowa;

–  96 ciał odnalezionych na miejscu straceń w Szwedzkich Górach na terenie Bemowa;

–  83 ciała odnalezione na miejscu straceń na wydmach Łuże;

– 15 ciał odnalezionych na miejscu straceń w Wólce Węglowej

Akcja AB – potoczna nazwa tzw. Nadzwyczajnej Akcji Pacyfikacyjnej (niem. Außerordentliche Befriedungsaktion – AB). Außerordentliche Befriedungsaktion miała charakter ludobójstwa i stanowiła kontynuację tzw. akcji „Inteligencja” (Intelligenzaktion) prowadzonej na okupowanych ziemiach polskich od jesieni 1939 r..

Pawiak – W latach 1939–1944 Pawiak był największym niemieckim więzieniem politycznym na terytorium okupowanej Polski. 

Funkcjonariusze SS – Zbrojne oddziały niemieckiej nazistowskiej formacji paramilitarnej Schutzstaffel, niezależne od regularnej armii i policji.

Nad cmentarzem górują 3 krzyże otoczone jałowcami posiadające zmienione proporcje – ich dłuższe ramiona mają symbolizować rozłożone ręce rozstrzeliwanego człowieka.

Sam cmentarz to przejmujący las krzyży, po części tablic z sześcioramienną gwiazdą. Na niektórych nazwiska zidentyfikowanych ofiar, na większości tylko data egzekucji. 

Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry można zobaczyć i podziwiać stałą ekspozycję poświęconą egzekucjom dokonywanym w Palmirach i w Puszczy Kampinoskiej oraz innym wydarzeniom, jakie miały tutaj miejsce w czasie wojny.
W ramach nowocześnie i minimalistycznie zaaranżowanej wystawy pokazywane są fotografie i pamiątki po ofiarach egzekucji. Znajdziemy też sekcje z wspomnieniami świadków, biogramami, a także fotokopie podziemnej prasy i niemieckie dokumenty o więźniach. W muzeum jest urna na symbolicznym ołtarzu zawiera ziemię z miejsc, gdzie ofiary został rozstrzelane.

Dojazd podmiejską linią autobusową 800 (nie kursuje w zimie), rowerem, leśnymi drogami przez Truskaw lub Sieraków albo ewentualnie samochodem drogą krajową nr 7. Aktualne rozkłady jazdy dostępne są na stronie www.ztm.waw.pl.

Godziny otwarcia:

Sezon letni (od 01.04 do 01.11)
10:00 – 18:00 (wtorek – niedziela)
Sezon zimowy (od 02.11 do 31.03)
10:00 – 16:00 (wtorek – niedziela)

Lokalizacja gogle map : https://g.page/palmiry?share

  • Tekst i zdjęcia: Przemysław Rak
  • Źródła: Wikipedia, IPN, lasy.gov.pl, polska-zbrojna.pl, polskieradio.pl

Już wkrótce zamieścimy obszerną fotorelację z wydarzenia na naszym profilu na Facebook-u. Polub i obserwuj, by być na bieżąco z tym co dzieje się w Twojej okolicy: Warszawska Grupa Luka&Maro